ሞዳይና

 ሰልፍ ሀዳጊት ትግራይት ዲብ ኢንተርኔት ........ موقع إريتري يعرض مواضيع ذات الصلة إلى تاريخ وثقافة التجرى 

    Eritrean website featuring resourcess relevant to Tigre history and culture

አሰናይ እብ ደሐን መጻእኲም

አዉኪር  ሽበቦ

awkir.com

• Eritrios
• Inside Eritrea
• Adonai art works
• SweetKeren
• Eritrea daily

موقع إريتري يعرض

 مواضيع ذات الصلة

  إلى تاريخ وثقافة التجرى 

ሰልፍ  ሃዳጊት  ናይ  ትግረ

 ዲብ  ኢንተርነት

Add Sudan 

keren-Eritrea

Webmaster:

modaina@gmail.com

Copyright 2006-2009

© modaina.com

   ገሌ ዓዳት አስረዓት። እት ህዳይ ወመርዓት

     ኣደም ዐሊ

እት ዓዳት ትግሬ ሐቴ ምነ’ እሙር አፍተሓት ወንዛም ለቡ ህዳይ ቱ፣ እት ህዳይ እት ለትፈናተ ምድር ሸበህ ገሌ ተቅዪራት ምንመ ቡ ብዞሕ ፈርግ ላክን አለቡ። እትሊ ናይ ዮም ርክን ምን ሙዘክረት መለሀዬ መ/ዐሊ አብራሂም ለጀቀፍኩዎ ገሌአ ስርዓት ገሌ እት ሰዋልፍ ገሌ ምስል ረብዐት … እት ህዳይ ለሸምል ጽበጥ እግል እቀድም ቱ፣ ቅራአት በኪተት! ወለት ምን ለትወለደት እተ አምዕል እለ ጀነ ፍላነት እግል ወልዬ እት ትብል ግድ ትአስር እተ፣ ምን እለ አምዕል ወሐር ምን ሕድ ልትሐብዖ። ለወለት ትትሐብዕ ምኑ፣ እት ትልህየ ሐቆ ትራከበው ምነ ትልህየ ኦሮቶም ገይስ፣ አው ከብደ ስናት ትትሐበዕ ምኑ፣ እት ምዕጥን ትራከበው ምን ገብእመ፣ ሐርበ ትረፌዕ ወትገይስ ምኑ፣ ሰረን ላክን ልትሐበዐ ምኑ፣

እት መደት ሕግ/ሐጅ እግለ’ ዐደ’ ገሌ ሀይብ፣ ዐድ ሕጻን ጠሊት ለመጽኦ ወዐድ ወለት ርብዒት ሐሪጭ ወሽግጥ ሔሳስ ዐድ ሕጻን ነድኦ፣ እለ እከለት ሰብ በልዕወ፣ ለሰብ ሀዬ። ግሩሽ ከሩ እተ፣ እለ ግሩሽ እተ ሐሸክለ ዐደ’ ወለት ትገይስ፣ እት መድሐራት ሕጼ። ሰብ እግል መድሐራት እብ ማሎም መጸው ልትበሀል፣ ከለአዳም ልዳሌ፣ አንስ ልትጀመዐ እከለተን ለአበሽለ ወሔሳሰን ለአዳልየ፣ ዐድ ሕጻን። ኪስ። ጣገት። ልባስ ሓል። ዐመ’ት። አብዕቦታት። ቀርየት። እም። ስመይ ናይ እም። ፍቴሕ፣ ለልባስ ኩሉ ለአለብሶ፣ ልባስ ቀርየት ዐድ ወለት ለአለብሶ ምኑ ወለ ባጊ በሉሱ ምኖም፣

አዳም ለለብስ ወለኦሮከ እብ ቅድረቱ ለአለብስ፣ አንስመጀርበቢት ስጋደት ወእሊታት ወድየ፣ መድሐራት እብ ሰመ’የ ምን ክልኤ ሽግጥ ወለዐል ገብእ እተ፣ ዐደ ሕጻን ትትሀየብ፣ ዐደ ሕጻን ምነ ዐደ ወለት ዕቃል ለሐሩ፣ ሐቆሀ ዌድየየ ቡና’ ልምጸነ ልብሎ፣ እንዴ በልዖ ዐለው ዐድ ሕጻን ግሩሽ ከሩ እተ፣ ከእተ አንስ ትገይስ፣ ለአንስ አከለተን ጠማጥመ ከእተ ሰበ’ ዐድ በልሳሀ፣ ለግሩሽ እመ’ ወለት ትነስኡ፣ ሐቆ እለ። ልትዐገሎ ከእብ ተረት ልትሃገው፣ ለወጁህቱ ለሐሩ፣ እንተ ብለስ እንተ ብለስ ልትባሀሎ፣ እምበል ፍላን ኢኒጊስ ሓይስናቱ ልብሎ፣ጾርኩም እግል ነአጹረኩም ልቡሎም፣ በዲር ዐላቱ እንዲኮን ሰኣር ክልናቱ፣ 12 ግራም ደሀብ። ፍሬ። ጣገት። 4 ቀሰብ (2 ሕጅል 2 ትከት) አመት (ፈጅረ’ ለህዳይ ዐይረ’ ነስእወን አው ንጋድ ትትበሀል፣ ገሌ ዓዳት አስረዓት። እት ህዳይ ወመርዓት (ፍሊት። ነአት። አው እብ ዐጣል ትተሌ፣ ሐሬ ስምጠ ናይ መርዓዊ ወስምጠ ናይ መርዓት ገብእ፣ አመት ወለት ለዓቅም ገብእ እቱ (ስጋድ ልቡለ)፣ ስጋድ ክልኤ አው ሰለስመ ገብእ፣ ገሌ ከልኤ ምነሕ አው ወአት ወሐምስ ጠሊት፣ ማል እም ሰመይ (ግሩሽ) ልትሀየብ፣

ዐድ ሕጻን ህዳይ ሀቡነ እሊ ጾር ክልናቱ ልቡሎም፣ ዐደ’ እመ ለሀቡኩም ሐሎታተ ረአው፣ ወእንገሜ ከነአስእለኩም ልቡሎም፣ አንስ ዕላለን እንዴ ወቀለየ። ገዶነ እተዮነ። ገዶነ ሰረጊት እተዮነ፣ ዐድ ወለት ቤትኪ። አድገ ግብእ ወብዕራየ።

ዕጨየ ህመም ወማያሪ … እት ልብለ ለአገምለ፣ እት ህዳይ ዶል ልትበጸሕ። ለአዳም ፍጉሮም ለሐሩ፣ወእግለ’ ህዳይ ገብእ ቅድወት ለአዳሉ፣ ኩሉ ሐቆ ትዳለ ወአምዕል ሐቆ ትበተከት እት አምዕል ህዳይ ለአዳም አዝህሮም እንዴ ትሰለው። ለአሰሙዱ፣ ማዛይ ትከት። ልባስ ቀደመ ሼክ ከርዩ፣ ለአፈግር ወለሼክ ለሀይብ፣ ለሼክ እብ ሐት ሐቴ ለአለብሱ፣ ምስለ’ ልባስ። ሰይፍ። ዓጉነ። ትከት። ሶሚት። ርስመት ፈከት ገብእ እቱ፣ እሊ አስክ ሰቦዕ ዮም ምስሉ ገይስ፣ ሐቆ እለ ልትፈረሮ፣ እት ገሌ፣ገሌ አካናት እት ሽፍር ተርፍ፣ እት ገሌ ገሌ ሀዬ ለመርዓዊ ገመል እንዴ ትጸዐነ ለድላለት እግለ ሰለስ ዶል ከልል፣ ምትድ ድላለት ዶል ልትወተድ። ሐሊብ ብልስ ለአብለ እቱ፣ እተ ዐደ’ ሐም ሬዶ ድላለት ዱሊት ትጸንሖ፣ ቤት ኩርት ትጸንሖ፣ ምስል መልህያሙ ለአትየ፣ እለ ላሊ እለ። ከዋክብ ኢለአርእዉ፣ እተ ሬዶሁ ልደረር፣ ምን ዐድ ወለት ድራር ቡ፣ ገሌ ስገ ድራር ቡ፣ ለህዳይ ቀደመ ልትጋሴ፣ እከለት ሬዶ። እከለት ሐማት ቅረዲተ መርዓዊ። እለ ኩሎም መርዓውዮታት በልዕወ፣ በልዖ ምነ’ ከእበ ሔሳሰ ተአቀብል፣ ቀደመ ዐቅድ። መብርሆ እተ አብየት ዐደ’ ወለት ተከይብ ጀዲድ ሰቅሎ፣ ገሌ ገሌ ሀዬ። አቡ-ጀዲድ ሰቅሎ እቱ፣ ቀደመ’ ዐቅድ ዐድ እት ሕድ ከልል፣ ሰርጎኩም ዐዱ’ ልትበሀል፣ ሰርጎ ወልባስ ምስል ልትዐዴ፣ ልትገነሕ ሚ ነቅሰ ልርእዉ፣ ሰልፍ ሼክ ለሀዩቡ፣ ሼክ ለዐድ ገንሑ፣ ህቶም ታምም ሀለ ልብሎ፣ ለሼክ ልድሕሩ ወለአንስ ሀብወን ልብሎም፣ ኦሮት ሳልሕ ረፍዑ፣ ግሩሽ። ልባስ። ዐፍሽ ቤት ለረፌዕ ኦሮት ወድ ሔመ አውመ አቡሁ ለሀለ ልባስ ከም ተዐደ አልፋትሐ ወዱ፣ ደዐ ወዱ ከአወሉ መሐመድ ወኣክሩ መሐመድ ልብሎ፣ መርዓዊ ወኪልከ አው ኖስከ ልቡሎ፣ ህቱመ ኦሮት ወክል፣ ወኪል መርዓት ወመርዓዊ ዐቅዶም ወዱ፣ እግለ’ ሸሃደት ሰለስ ሸዋሂድ ወዱ፣ እት መትሎ። ንዋይ አው ሰላዲ ለእተ ሕጼ እልቡሱ ጾርከ ለአቀብለከ፣ ለአመት እለ ዶል እለ ስምጠ ልባስ መርዓዊቱ፣ ወስምጠ ናይ ወለትናቱ ልብሎ፣ ወዐድወለትመ ወአት ብዕደት ለሀይቦ ከባሩኮም፣

እተ ልባስ መትሎ አብ ሕጻን ሰላዲ ለሀይብ፣ ዐድ ሐቆ ዔረው። ለዐሹሉ ወእግለ’ ቤቱ እተ ስምጠ’ ማነ ለአትገስዉ፣ ለቀጠፍ ምስለ’ መርዓት መጽእ ቀጠፍ ቅዱይቱ፣ እሊ እተ ማይ እክል ለሓቡሩ፣ መርዓዊ እት ክርሲ ልትገሴ፣ ደብሬጼን ገብረኣብ እብ ክእነ ወቅት ናስኣም ሐቆለ ጸንሐው። እት ፍንጌ እሙ እግል ህያቡ። “ወመርዓት ከፎ ህሌት? ደሐናቱ ደአም ተአከረት ትሰፍለልናሀ” ትሰአለት፣ ሱልጣን እግሉ ትሰአል ህሌት ኢመስለዩ፣ “አይዋ,,,” አያ ክም ጌሰት አዜ ዲብ ልሰአሎ ሰበት ሰምዐ። እግል ብእሰ ህያቡ ትሰአለ ለህሌት ሰበት አምስለ በሊስ ህያቡ እግል ለአተንሴ እዘኑ አተናከለ፣ ህያቡመ አክል ሕድ ክመ ናይ ሐሙሁ ዕድውን ሰበት ዐለ። ለሰኣል እግል ሐሙሁ ክምቱ ሰበት ትየቀነ ለአማን እግል ልድሌ አስክ ከናፍር ሐሙሁ አቅመተ፣ ሱልጣን ክም አቅመተ ዕንታት ክለ ለዓይለት አስኩ ፍድ ዲብ ልብለ ረአዩ፣ ክሉ ለአዋይን ሕልም ገብአ ዲቡ፣ እት ወሀም ኣቲ ዲብ እንቱ ህዬ ሀም-ገም ቤለ፣ ሱልጣን ቴለል ወለቱ ዳሊ ሰበት ይዐለ አዜመ ሰኣሎም እብ ሰኣል በልሰ እቱከ “ኬማ አየ ጌሰት” እት ልብል ሰኣል አትሐደሰ፣ ሱልጣን ወዐድ ሐሙሁ እት ክእነ ሓለት ዲብ እንቶም አመት አለበ ክልኦት ጋሻይ ምን በረ“ አሰላም ወሌኩም” እንዴ ሐንቴሁ ወድ ሔመ አቡሁ ወእሙ ለሀለው ወድ ብክር ልትሐሬ፣ ለማይ ሰቦዕ ዶል ለአከሉሉቱ፣ ሐቆሀ እተ ረእሱ ወእተ ሐንቴሁ ልክዕዉ፣ እበ’ ብላዩ ገልቡቡ ከከራመት ትትሐረድ፣ ደሐሮ ወጸምብሎ ልትበሀል፣ ሰልፍ አቡሁ ጽንብሉ፣ ከራመት ኖሱ ግልቡብ እንዴ እንቱ ለሐርደ፣ ሐቆ እለ ቤቱ ለአቴ ወምነ መገልበቡ እት ክታብ ቅርኣን ፈቴሕ፣ ሐቆ እለ ምስል ጸሩ ልትበገስ፣ ዐሸል ሐሊብ። ቅርጡጥ። ተኑን ወዱ፣ ማይ ምነ’ ቅያሰ’ ግራብ ናቅስ ኢገብእ ምሉእ ገብእ፣ እግለ’ መርዓት። እሲት ካምለት። ዐባይ። ሔመ። ብእሰ ወወድ ብክረ ለሀለ ተአሰምደ፣ ሰልፍ ለዐሸል ገብእ እተ’ እት ሀለ። እት ረአሰ ልክዕያሁ፣ እበ ረአሰ ለሓልፋሁ ወብላየ ለአለብሳሀ፣ ልባሰ እት ለአለብሳሀ። ለሰርጎ እግል ዓዳት ከርያሁ እተ ከሐር እንዴ አፍገረያሁ እተ ቤተ ትሰርገዩ፣ ሐቆለብሰት ተአከርር ወመሳኒተ መጽኣሀ፣

እት ርፍዖት። ለአንስ እምበል ርፍዖት ኢትገይስ። ርፍዖት አምጾ እት ልብለ እትየት ከለኣሆም። ኖሶም ሰላዲ ለሀይቦ ወእሲቶም ረፍዖ። ግሩሽ ርፍዖት እም ትነሰአ። ምነ’ ቤት ላዝም ረፍዕወ ከፈግሮ እበ’። ተለይቶ ምስለ ትገይስ፣ መርዓት እተ ዐድ ሐሙሀ ከምሰል በጽሐት ጀነ ታምም ለአበርጭቀ እተ። ለኣክሩ ህቱ ሰትዩ፣ ሰሮም ረአ’ሰ ገመል እብ ሐሊብ ልትቃቦለ። እተ ክቦት በርጭቆ። ለግልባቦ አስክ ስተያት ኢተሀየበት ኢትቀሌዕ። ፍንጌ ፍንጌመ እግል ለአስትወ ምን ለሐዙ ስተያት ለሀዩበ። ለስተያት ሐደት እተን ምን ገብእ በልሳሀ። ምርዉታም ምን ገብኦ ለሀዩበ ምርዉታም ምን ኢኮን ለአትሓለወ። ስተያት መሳኒት ለሀዩበ። ግሩሽ ኖሰ ትነሰአ፣ መርዓት ዐድ ሐምሀ ከምሰል በጽሐት።ሕቱ። እሲት ሑሁ ትትከበተ፣ ህተን ሀዬ ቀለዓሀ። ቅመ’ሻት። ማይ። ሐሊብ እከለት እብ ሔሳሰ። ለሐሊብ ሰትየ ምኑ ወለ አከለት እተ ሔሳስ ጭብዒተን ቀምሸ ከበልሳሀ እተን፣ ለአንሰ’ ዐድ በልዐ፣ ህተን አከለት ሓሪት ትትበሸል እግለን ከሐሊብ ወሔሳስ ትጸበሕ ምስለ’ ደገግል እለ ትበሌዕ። ላመ ሐሊብ ልትባሸራሁከበልሳሁ፣

አስቦሕ ተኑን እግል መርዒ ልትሀየብ ወደርቡ ለረብዐት። ለረአሰ ብርቡር እት እንቱ መጽእ፣ ጋድላይት ትገድለ። እሲት ተላክመ አው እሲት ብዕደት። ለክላል ሔመ አው አንስ ሔማታት ፈርካሀ፣ ግሰት ፈልገ ምነ። ሓሪት ግሬን ወጭድቅ ምነ’ አካኑ ተሐት ለትከሬ ሀለ፣ ወሰርጎ እተ’ ረእሱ ልትከሬ። ቴልከት እት ምግብ ወመርወድ ረአሰ’ ሓሪት ወቀዳሚት ገብእ፣ ማንዩት ገብእ እቱ፣ ኮፊት እተ’ ደምቀት ለትገብእ ከብ’ደ ቴልከት ትገብእ፣ መርወድ ሓሪት። አዝ’መ’ት ናይ እዘን ኩሉ ገብእ እተ’። ሐቆ ትሀዴት ፋይ ኣንፍመ ትወዴ፣ እተ’ እገረ። ክልኦት ሾም እገር ገብእ እተ’። ኩሉ ለሰርጌ ምን እም መጽእ ወህተን ወድያሁ እግለ፣ ለበብስ እብ ሐም ለአምበተ። እብ ወድ ብክረ። እብ መርዓዊ። ወለት ብክር አው ለዐቤት ምነ’ እተ ብዕድ ዐድ ለገብአ ተአትላብስ። ላመ መዓቅዳይ ስጋደተ ለብስ። ሕሹም ለገብአ ኩሉ ለብስ። ለፈረዕ ኩሉ እግል ልብጽሖ ጀርቦ። እብ ቅልወት ወመሸክ ለብስ፣ መርዓት ቤተ ንድቅት ትጸነሐ ከእቱ ትአቴ። እት ገሌ ገሌ ሀዬ። መርዓት ሰልፍ ቤት ሐማተ ትአቴ። ረብዐት ምነ’ አዋልድ ወውላድ መጽእ። ወለትከ ምን ቤት እመ እብ እከለት ወእብ ሔሳስ ለአመጻሁ። እከለት እንዴ ኢትትበለዕ እት ቤት መጽአው ምን ገብእ ለአበልዓሀ፣ ዐራት መርዓዊ ወመስኒ አዳም ኢልትገሴ እተ፣ ጻብጣይ ረብዐት ሰንዱቅቡ። ኩሉ ለአክብ አንቀሰ ምን ገብእ ልትጸበጥ። ለውላድ ወለአዋልድ ልትዐለብ፣ ውላድ ጠሊቶም ለሐርዶ።

ወአዋልድ ጢሾሀን ለሀዩበን፣ ጠሊት ለበረ ውላድ ለሐሩደ በኖም በልዕወ ወተዴዕ እተ ሐማት ነድኦ፣ ሐማት ተዴዕ ዶል መጽአ። እክል ወሔሳስ ትነድእ፣ እም ተአበሽሉ ከረብዐት ተሀይቡ። ህቶም ነብራሆም በልዖ። ሳብዕቶም ህቶም ወርዶ። ለሐጽቦ። ወእት ከደን ለሐርዶ፣ ለረብዐት ኦሮከ እብ ጠሊቱ መጽእ ከለሐርደ። እተ አምዕሉ ጠሊቱ ለሐርድ። አስክ ሰብ ዐድ ምስል መርዒ በልዖ፣ ሐቆ ሳብዕት እት ከደን ሐርዶ አዋልድ

አከለት ወሔሳስ ለአመጸ። ምን መርዓት ዐፍሽ ሐቆ ትሰረቀ ወምን መርዓዊ ለከምሰለ ሐቆ ትሰረቀ። አጣል ለሐርዶ። ማይ ወርዶ። ቡን ወዱ፣ ለለሐክም። ሐ’ነ ጅበት ልትገሴ ወለአከስር፣ ሐዋት ክሉል ሀለ፣ ሐዋት እግል ኩሉ ለመሕበር ገብእ። ገሌ ዕጨይ ለአሬ። ገሌ ጠሊት። ገሌ ማል ኣክር ገሌ ከሩ ምኑ፣ ህቶም እት ለአምሮ ምነ’ መርዒ ሰርቆ። ለትጃዘ ግሩሽ ለሀይብ። ከንቴባይ ወከንቴቢት (ጅበት) ስጋሀ ረብዐት እብ መንከ ልትበለዕ፣ እብ እደይ ኢልትበለዕ። እንዴ ትበሌዕ ለጢሾ ዘበጥከ ምን ገብእ። ኩሎም ቀንጾ ምነ’። ለስገ እግለ’ አንስ ልትሀየብ። ወህቱ ከስር እቱ። ጠሊት እለ ፈሽለት ብዕደት ለሐርዶ፣ ጢሾ ሐማት እብ ሃለ ኢተአቀብል፣ ጢሾ ውላድ ወአዋልድ ኩሉ እብ ሃለ ኢተአቀብል። አብ ረብዐት ወእም ረብዐት መስኡልዪን ቶም፣ እም ረብዐት ለቴለ  መይተ እበ’፣ አብ ረብዐትመ ለከምሰልሀ። ሐቆ ሰቦዕ ዮም ለረብዐት ፈርትክ። ለመርዓዊ አስክ አርበዐ ዮም ባክ ማዛዩ ደውር፣ መርዓትመ ተለይቶ ለአለቡሰ ከትገይስ። መስንየት ምን ዐደ’ ሐሊበ። አነግረ። ወሔሳሰ እንዴ ረፈዐት ትመጽአ፣ እት ህዳይ እት ለገብአት አምዕል ሰበት ኢበትኮ ምስል ከዋክብ ወአምዕሎታት እሙር እቱ ልትበተክ። ምስል ፋል ወቴለል ሀወ ለገይስ ከዋክብ እት ዓዳትነ እርትባጥ ቡ፣ መሰለን። ኮከብ ቀዬሕ። መህዲ። አብያት። ገርወ። ኬመ። ወድኬመ። አጽላም። ስሄል። ዐራት። ጠራቅ … እት እንብል አምዕል እግል ነሐድድ ወጅሁነ፣ እት ክል ወሬሕ ምነ’ አወረሐት ህጅርየ ረጀብ። ሸዕባን/መዳግን። ረመዳን። ፈጥር ቀዳም። ፈጥር ሓር … እት ንብል እት ዮም 2። 4። 7። 9። 12። 19። 22። 24። 27 ወ 29 ፍንቱያት አምዕሎታት ምነን ወኬን ብዕድ አምዕል ኢትርኤ፣ አስባቡ ወምስምሳሁ ወምን እሊ ለነቅስ ወልትወሰክ እት ዝመት ቄርአት እከርየ ከደሐን ለህበኩም፣